Literatuur: wat weten we over risicovol spel?

MOTORISCHE ONTWIKKELING EN KRACHT

Kinderen hebben een aangeboren nieuwsgierigheid en een natuurlijke drang om te bewegen. De natuur biedt hen daarbij een steeds veranderende omgeving die uitnodigt tot divers spel. Door de grote spiergroepen regelmatig op verschillende manieren aan te spreken, wordt een sterke basis van ondersteuning opgebouwd. Hierdoor kunnen de armen, benen, het hoofd en de ogen beter bewegen en functioneren, wat leidt tot betere kijk‑ en luistervaardigheden en nauwkeurigere en efficiëntere lichaamsbewegingen. Actief spel dat de hartslag verhoogt is daarbij niet alleen belangrijk om gezondheidsredenen, maar ook om het vermogen van het hart en de longen om zuurstof op te nemen te versterken.

Hanscom haalt ook aan dat wanneer kinderen regelmatig in bomen klimmen, zij niet alleen de spieren en coördinatie ontwikkelen die nodig zijn om ervaren klimmers te worden, maar ook zelfverzekerd, sterk en veilig worden in andere fysieke activiteiten. Om een goede fijne motoriek te ontwikkelen, hebben kinderen een sterke romp en een goede schouderstabiliteit nodig. Ze moeten op deze stevige basis kunnen vertrouwen om hun concentratie en energie te richten op nauwkeuriger werk. Zodra die basis er is, hebben kinderen veel oefening nodig met het vastpakken en hanteren van voorwerpen om sterke en vaardige vingers te ontwikkelen. Kinderen ontwikkelen fijn motorische kracht door bezig te zijn met kleine voorwerpen of door taken uit te voeren die weerstand bieden. Hoe meer kansen kinderen krijgen om hun handen te gebruiken, hoe verfijnder en sterker de spieren in hun handen en vingers worden.

Dingen zoals klei kneden, in de aarde graven, onkruid wieden en met stoepkrijt op de oprit schrijven zijn uitstekende spelervaringen om op een natuurlijke manier kracht in de handen op te bouwen en te behouden. Werken met gereedschap vraagt eveneens veel fijnmotorische kracht. Activiteiten zoals het in elkaar timmeren van een hut stellen een kind in staat om de hamer stevig vast te houden en te controleren, terwijl de andere hand de spijker stilhoudt met een meer verfijnde greep. Een schroevendraaier gebruiken, met moeren en bouten prutsen en zelfs een zakmes hanteren om hout te snijden, dagen allemaal de vingers uit. Oudere kinderen kunnen een mes gebruiken, en het is een belangrijke vaardigheid om te hebben. De meeste verwondingen gebeuren juist wanneer de handspieren zwak zijn en de fijne motoriek onvoldoende wordt uitgedaagd.

Deze inzichten tonen hoe fijn motorische ontwikkeling niet alleen ontstaat door kleine handelingen, maar ook door het hanteren van materialen die echte weerstand bieden. Precies daarom wordt voor mij nog eens extra bevestigd hoe waardevol het is om kinderen, al vanaf de kleuterleeftijd, echte en functionele materialen aan te bieden, bijvoorbeeld aan een werkbank. Wanneer jonge kinderen leren omgaan met hamers, schroevendraaiers, bouten en moeren, bouwen ze niet alleen kracht op in hun handen en vingers, maar ontwikkelen ze ook controle, precisie en risicocompetentie. In het verlengde daarvan leg ik zelf de link met kindermessen en gereedschap zoals de kartonmessen of de kartonschroeven met metalen schroevendraaiers van Eduplay en Makedo. Deze materialen zijn ontworpen voor kinderen, maar blijven echt in hun werking en vragen een bewuste greep en gecontroleerde bewegingen. Ze nodigen uit tot open gesprekken rond veiligheid. Zo ontstaat een alertheid en verantwoordelijkheidsgevoel die kinderen alleen ontwikkelen wanneer ze met authentiek gereedschap werken, wat binnen een klascontext zorgt voor een natuurlijke opbouw in materiaalgebruik en een rijke leeromgeving waarin motorische ontwikkeling en risicocompetentie hand in hand gaan.

DE ONTWIKKELING VAN ONZE ZEVEN ZINTUIGEN

Ook belicht ze de ontwikkeling van onze zeven zintuigen. Ja, zeven. Naast de vijf bekende zintuigen voelen, zien, horen, ruiken en proeven, behoren ook het evenwichtsgevoel (vestibulair) en proprioceptie (lichaamsbewustzijn) tot ons sensorisch systeem. Samen bepalen deze zintuigen hoe we ons lichaam en onze omgeving ervaren, en hoe we ons daartoe kunnen verhouden.

Kinderen ontwikkelen proprioceptie door een reeks duw- en trekbewegingen die ontstaan wanneer zij interactie hebben met hun omgeving. Deze duw- en trekkrachten creëren nieuwe zwaartekrachtsbelastingen en aanpassingen die de botten en het spierweefsel in de loop van de tijd versterken. Dit zorgt voor een groter bewustzijn van de vermogens en de positionering van de verschillende spieren, wat leidt tot een beter lichaamsbewustzijn.

Kinderen met een slecht ontwikkeld proprioceptief zintuig zijn over het algemeen gevoeliger voor botbreuken, vallen, ontwrichtingen en blessures. Ze zijn vaak onhandig en staan erom bekend dat ze op een robotachtige manier lopen. Ze moeten vaak naar hun lichaamsdelen kijken om ze correct te kunnen bewegen.

Om het proprioceptieve systeem te onderhouden of te versterken, moet je volgens Hanscom kinderen aanmoedigen om spelervaringen op te zoeken die weerstand bieden aan gewrichten, spieren en bindweefsel. Dit wordt ook wel het doen van "zwaar werk" genoemd, wat in feite bestaat uit activiteiten die vereisen dat kinderen duwen, trekken en zware objecten dragen. Dit uit zich in speelse, uitdagende activiteiten zoals het voortduwen van een kruiwagen, het oprapen van zware stenen om een dam te bouwen, diep graven in het zand of de landing opvangen na een sprong.

Deze krachten zorgen voor nieuwe belasting op spieren, gewrichten en bindweefsel, waardoor kinderen sterker worden en beter begrijpen hoe hun lichaam beweegt en reageert. Een goed ontwikkeld proprioceptief systeem geeft kinderen vertrouwen in hun eigen motorische vermogens. Daarom is het belangrijk om hen spelervaringen aan te bieden die weerstand vragen en het hele lichaam activeren.

Van alle zintuigen wordt het vestibulaire zintuig (het evenwichtszintuig) vaak het meest over het hoofd gezien. Toch is het de krachtigste en waarschijnlijk een van de meest essentiële zintuigen die we hebben. Het staat ook wel bekend als onze evenwichtszin.

Kinderen met een sterk ontwikkeld vestibulair systeem hebben meestal een goede coördinatie, een nauwkeurig lichaamsbewustzijn en een vaardig evenwichtsgevoel. Ze kunnen bijvoorbeeld met precisie en schijnbare moeiteloosheid van rots naar rots springen langs de oceaan.

Kinderen ontwikkelen een sterk vestibulair systeem door regelmatig de kans te krijgen om te bewegen, vooral tijdens activiteiten die ingaan tegen de zwaartekracht. Met andere woorden: kinderen profiteren enorm van ondersteboven hangen, draaien, tuimelen en schommelen.

De meeste vestibulaire prikkels kunnen worden opgedaan via gewone spelervaringen, zoals ondersteboven hangen aan het klimrek, van heuvels af rollen en dansen tot hun kleine hartjes tevreden zijn. Zonder een sterk evenwichtszintuig dat nauwkeurige informatie geeft over waar het lichaam zich bevindt ten opzichte van de omgeving, worden ook alle andere zintuigen beïnvloed, wat dagelijkse activiteiten uitdagender maakt. In feite zijn het vestibulaire, het auditieve (gehoor) en het visuele (zicht) zintuig onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Zowel het boek als mijn eigen oogarts wijzen op het groeiende probleem van bijziendheid bij kinderen en benadrukken de link tussen buitenspelen en de ontwikkeling van de oogspieren.

Het zenuwstelsel en de zintuigen functioneren samen als het communicatienetwerk van het lichaam. Ze vormen één geheel waarin hersenen en ruggenmerg, zintuigen en zenuwen prikkels opvangen, deze informatie verwerken en een passende reactie naar de spieren sturen. Wanneer kinderen fysieke uitdagingen aangaan, wordt dit netwerk geactiveerd en uitgedaagd. Het zenuwstelsel moet zich voortdurend aanpassen en bijsturen, een proces dat bekendstaat als de adaptieve respons. Door deze voortdurende afstemming leggen kinderen de neurologische basis voor hogere cognitieve vaardigheden en complexere motoriek.

Het belang van activiteiten die rijk zijn aan sensorische integratie wordt hier duidelijk. Het belang van activiteiten die rijk zijn aan sensorische integratie wordt hier duidelijk. Wanneer een kind bijvoorbeeld op blote voeten een boom beklimt, wordt het hele sensorische systeem aangesproken. De ogen zoeken houvast en inschatting van afstand, de voeten voelen textuur, temperatuur en druk, de handen tasten naar stabiliteit, de neus registreert geuren van hout en aarde, en spieren en gewrichten stemmen zich voortdurend op elkaar af om balans te bewaren. Zo ontstaat een spelervaring waarin het lichaam als één geheel leert reageren op de omgeving. Dit soort natuurlijke, uitdagende bewegingen versterkt niet alleen het evenwicht en de proprioceptie, maar ook het vertrouwen in het eigen lichaam en het vermogen om risico’s te herkennen en te hanteren.

UITDAGING ALS MOTOR VOOR GROEI

Bij de sociaal‑emotionele ontwikkeling beschrijft Hanscom een manier van begeleiden die zij omschrijft als de “just right challenge”, wat sterk aansluit bij wat ik ken als de zone van naaste ontwikkeling. Ze benadrukt hoe kinderen groeien wanneer ze net genoeg uitdaging krijgen om hun grenzen te verkennen. Dat kan zich uiten in een begeleider die bewust een stap terugzet en een kind laat klimmen naar een volgend niveau, maar wel nabij blijft om te spotten. Het kind krijgt precies dat kleine duwtje dat nodig is om door te zetten, maar doet het grotendeels zelf, wat zorgt voor een krachtige boost in het zelfvertrouwen en een belangrijke stap richting onafhankelijkheid. Hanscom maakt duidelijk dat deze groei niet alleen ontstaat door fysieke uitdagingen zoals klimmen, maar ook door sociale situaties waarin kinderen zonder voortdurende tussenkomst van volwassenen kunnen spelen, onderhandelen, conflicten oplossen en onderling tot afspraken komen. In die vrije interacties leren kinderen zichzelf reguleren, elkaar begrijpen en samen oplossingen vinden, wat een essentieel onderdeel vormt van hun sociaal‑emotionele ontwikkeling.

Volgens Hanscom zijn sommige cognitieve vaardigheden genetisch bepaald, maar worden de meeste ontwikkeld door levensechte situaties waarin kinderen actief handelen, problemen oplossen en betekenisvolle ervaringen opdoen. Het brein onthoudt en structureert informatie veel beter wanneer een handeling direct betekenis heeft in de echte wereld. Je kunt de cognitieve vaardigheden van een kind niet loskoppelen van zijn of haar fysieke realiteit. Om effectief te kunnen denken en leren, moet een kind de wereld eerst fysiek hebben ervaren, betast, bevochten en begrepen. Dat is voor kinderen, en zeker voor kleuters, de meest natuurlijke manier van leren.

Dat sluit nauw aan bij hoe ik zelf in de kleuterklas sta en wat ik zo belangrijk vind. Zowel binnen als buiten de klas bied ik kinderen kansen om betekenisvol te leren: inzetten op MISC (Mediërende Interactie bij Kinderen) en bewust aansluiten bij wat hen bezighoudt, hen laten exploreren en helpen verbanden te leggen, levensecht ervaren via risicovol spel, loose parts gebruiken in creatieve denkprocessen, echte huishoudelijke en verzorgende taken aanbieden, rijke thema’s met echte materialen, een krachtige leeromgeving en ervaringsgericht leren als vertrekpunt nemen.

ACTIVE FREE PLAY

Vrij om te spelen wat je maar wil, vrij om te ontdekken, vrij om te dwalen, vrij om fouten te maken, vrij om te springen, dansen, roepen, klimmen,… Vrij om risico’s te nemen. Het lichaam in beweging brengen, de zintuigen prikkelen, en de fantasie aanwakkeren zodat het hele lichaam en de hersenen tegelijkertijd worden geactiveerd. Dat is vrij spel.

Actief vrij spel, buiten, is stilaan een zeldzaamheid aan het worden. Toch is het belangrijk dat we stoppen met alles in te plannen en juist meer tijd en kansen voorzien voor vrij spel en beweging bij kinderen. De ontwikkeling van hun geest en lichaam heeft actief vrij spel nodig.

Actief vrij spel ontwikkelt de sterke spieren en botten die nodig zijn voor stabiliteit, blessurepreventie, uithoudingsvermogen en kracht. Deze ontwikkeling wordt nog verder versterkt wanneer het spel buiten plaatsvindt. Onderzoeken naar kinderen in Noorwegen en Zweden vergeleken kleuters die op relatief vlakke speeltuinen speelden met kinderen die speelden tussen grote rotsen, bomen en ongelijk terrein. Ze ontdekten dat kinderen die in natuurlijke gebieden speelden, beter scoorden op hun motorische vaardigheden, vooral op het gebied van balans en behendigheid (Grahn et al., 1997).

De buitenomgeving is onvoorspelbaar. Rotsen, stenen, stokken en boomstammen in allerlei maten en gewichten. Kinderen moeten hun kracht reguleren om hen op te tillen, elke keer hun eigen fysieke limiet testen. Klimmen, hangen, en graven verstevigen de spieren in hun core en bovenlichaam. Zichzelf navigeren door oneffen en wisselend terrein, zeker blootvoets, daagt de spieren in de benen, enkels en voetbogen uit. Het ontwikkelen van spierkracht door middel van spel helpt bij het zorgen voor stabiliteit en kracht voor de wervelkolom en ledematen.

Mariana Brussoni benadrukt de onmiskenbare voordelen van de natuur voor de ontwikkeling van kinderen. Natuurlijke omgevingen nodigen uit tot exploratie, bieden een ongekende variatie aan risico’s en versterken de autonomie van kinderen. Bovendien verlagen ze stress en bevorderen ze de motorische ontwikkeling.

In haar werk toont Brussoni dat kinderen evolutionair ingesteld zijn om risico’s op te zoeken en dat deze ervaringen essentieel zijn voor hun fysieke, sociale en mentale ontwikkeling. Buiten spelen is daarbij uniek: het is vrij gekozen, ongestructureerd en kindgestuurd, en het biedt een rijkdom aan affordances die binnen nauwelijks te vinden zijn. Kinderen bewegen meer, zijn minder sedentair en ervaren meer vrijheid wanneer ze buiten spelen, zeker wanneer ze dit zonder directe inmenging van volwassenen kunnen doen .

De natuurlijke wereld vormt een dynamisch speelterrein dat kinderen uitdaagt en tegelijkertijd een veilige ruimte biedt om hun grenzen te verkennen en te verleggen. Brussoni beschrijft drie cruciale ingrediënten voor een omgeving die risicovol spel ondersteunt: tijd, ruimte en vrijheid. Wanneer kinderen voldoende tijd krijgen om buiten te spelen, toegang hebben tot rijke en gevarieerde speelruimtes, en de vrijheid ervaren om hun spel zelf te sturen, ontstaan de omstandigheden waarin risicocompetentie kan groeien.

Daarnaast benadrukt Brussoni dat risicovol spel kinderen helpt om angst te reguleren, veerkracht op te bouwen en risico’s beter te leren inschatten. Het ontbreken van deze ervaringen kan leiden tot een verhoogde angstgevoeligheid, minder zelfvertrouwen en een beperkte risicoperceptie.

Risicovol spel is dus geen luxe, maar een noodzakelijke bouwsteen voor gezond en autonoom opgroeien.

OECD, & Brussoni, M. (2020). Education in the Digital Age: Healthy and Happy Children (T. Burns & F. Gottschalk, Reds.). OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/1209166a-en